Ontmoeting met Awraham Soetendorp

Ontmoeting met Awraham Soetendorp

Soetendorp

In de Mensenbieb draait het om ontmoetingen. Vandaag op de verjaardag van de Mensenbieb een gesprek dat Monique Swart had met de liberale oud-rabbijn Awraham Soetendorp, over ontmoetingen en het hoopvolle verhaal van zijn leven

In mei 1943 klopte de Gestapo tijdens een razzia op de deur van het huis van de familie Soetendorp om zijn ouders en hem, een zuigeling nog, mee te nemen. Een Gestapo-lid kreeg tranen in zijn ogen toen hij de baby zag. ‘Jammer dat het een jood is,’ zei de man. ‘We komen morgen terug.’ Die nacht werd hij door de ondergrondse opgehaald en ondergebracht bij een katholiek echtpaar in Velp. Zijn pleegouders hielden Soetendorp tot na de oorlog verborgen. ‘Pleegvader Bertus heeft mij letterlijk met zijn eigen lichaam beschermd en zijn leven voor mij gegeven toen een granaat ontplofte.’ Het is een verhaal van hoop, aldus Soetendorp. ‘Wanneer de oogopslag van een baby een hart raakt, zelfs in de diepste verdorvenheid, is niet alles verloren.’

Soetendorps gedrevenheid om een bijdrage te leveren aan het herstel van de wereld is met dit verhaal verbonden. Deze verbondenheid is ingewikkeld, verknoopt met schuld. ‘Ik ben de gelukkige die heeft overleefd door wat anderen voor mij hebben gedaan. Hoe het lot van anderen daarin een rol speelde werd Soetendorp onlangs nog meer duidelijk. ‘In dezelfde week als de Februaristaking hoorde ik in een pastoraal gesprek over een vrouw die als tienjarig meisje bij dezelfde pleegfamilie in Velp was gebracht. Mijn pleegmoeder heeft voor een duivels dilemma gestaan. Het was onmogelijk om zowel een baby als een tienjarig meisje een plek te geven. Dit was te onveilig. Het meisje werd via een verzetsgroep naar een ander onderduikadres gebracht.’ Per toeval kreeg Soetendorp dit verhaal te horen, hij had nooit eerder van het bestaan van dit meisje geweten. ‘Het gaf een irrationele gevoel van schuld. Mede doordat zij elders is ondergebracht ben ik hier.’ Het is die steeds terugkerende tweeslachtigheid. ‘Enerzijds is het besef zwaar en tegelijkertijd ervaar ik zoveel levensvreugde met mijn kinderen en kleinkinderen. Het is ook die tweeslachtigheid die er in de wereld is: er zijn kansen voor vrede en tegelijkertijd is er het ultieme kwaad – niet demonisch, maar dat wat wij mensen doen, dat wat wij mensen elkaar aan doen.’ Deze ervaringen hebben een verbondenheid met de wereld gecreëerd. ‘ Om empathie te kunnen hebben is het niet nodig om te hebben geleden. Maar ik heb het lijden in iets anders kunnen omzetten dan haat. Ik heb het kunnen omzetten in liefde.’

Ontmoetingen

In veel van Soetendorp’s verhalen over zijn ontmoetingen spreekt ontroering en dankbaarheid. Er zijn ook ontmoetingen die hij niet heeft laten plaatsvinden. Zo heeft hij Wilders niet willen ontmoeten maar twijfelt nu of hij daar goed aan heeft gedaan. Ook sprak een leerling op een school hem aan op een ontmoeting die hij uit de weg was gegaan. ‘Deze leerling zei: “U vertelde over een persoon die u had opgebeld en vertelde dat hij de meest gruwelijk zaken had gedaan tijdens de oorlog en hij er niet van kon slapen en vergeven wilde worden.” Ik had de leerlingen verteld dat ik de beller had geantwoord dat de mensen die hem konden vergeven dood waren. Die leerling wees mij terecht: “Hoe kon u dat doen, u had deze man op zijn minst kunnen ontmoeten en naar hem kunnen luisteren.” Ik dacht nog ‘jij snotneus’, maar realiseerde me, deze jongen heeft gelijk. Ik antwoordde hem dat ik het verschrikkelijk moeilijk vind om dit soort ontmoetingen aan te gaan, maar dat ik deze man inderdaad had moeten ontmoeten.’

In gesprekken met leerlingen op scholen is hij op zijn best vindt Soetendorp. Deze ontmoetingen zijn soms confronterend en zelfs pijnlijk, ook voor hem. En hij leert er ook van. ‘Een keer kreeg ik een brief van een meisje met een Duitse achtergrond. Nadat ik was geweest en mijn verhaal had verteld was zij erg anti-Duits bejegend. Haar verhaal raakte me, omdat ik met mijn verhaal in de klas juist het tegendeel wil bereiken, verbondenheid geen uitsluiting. Sindsdien vertel ik er altijd nadrukkelijk bij dat mijn pleegmoeder Duitse van geboorte was.’

De Duitse vijand die met een moment van compassie de gelegenheid gaf om te ontsnappen naar een andere plek, waar een vrouw van Duitse afkomst zonder een moment van aarzeling een baby een veilig onderkomen gaf: zijn relatie met Duitsland is altijd ingewikkeld geweest. ‘Jarenlang had ik last van slapeloosheid als ik naar Duitsland ging en viel mijn aanwezigheid in Duitsland mij zwaar. Vorig jaar oktober sprak ik in Duitsland op het World Economic Symposium over de rol van religie in deze tijd. Het was vlak nadat Merkel zich had uitgesproken om de vluchtelingen te ontvangen. De ontmoetingen die ik in Duitsland heb gehad, hadden toch iets in mij veranderd. Toen kon ik iets zeggen waarvan ik nooit had gedacht dat ik dat ooit zou zeggen:Ich bin in mein geliebtes Deutschland’.

‘Ik houd mezelf steeds voor ogen: wie een mensenleven redt, redt de mensheid, wie een mensenleven vernietigt, vernietigt de mensheid. Ik ben door een wonder verstrengeld geraakt in een opdracht die groot is, soms obsessief, soms onmogelijk lijkt, om de wereld zachter achter te laten dan waar ik in terecht was gekomen.

Een paar jaar geleden zat ik in het vliegtuig naar Londen. Het stormde waardoor we niet konden landen. Ik keek in het gezicht van een vrouw en zag paniek in haar ogen. Nadat we geland waren, sprak ik haar aan. “Goed dat we elkaar steun hebben kunnen geven”, zei ik haar. Zij was ontroerd. We hebben elkaar een hand gegeven. Zoiets eenvoudigs, liefde voor mensen, in de ruwheid van het bestaan.’

Oefening in moed

Oefening in moed

Mixed race businesswoman jumping over gap between cliffs

Column: Monique Swart

Het grote litteken op het kale hoofd van de jongen naast mij in de trein trekt mijn aandacht. Het lijkt met de precisie van een scalpel te zijn aangebracht. Een verschrikkelijk ongeluk had hem ook ten deel kunnen hebben vallen. Mijn blik blijft erop rusten. De vraag nestelt zich in mijn hoofd. Ik duik in mijn iPhone. Dat kan ik toch niet vragen? Ik raap mijn moed bijeen en vraag mijn medereiziger naar zijn litteken. De treinreis blijkt te kort voor het gesprek dat zich ontvouwt.

Moed, zo schrijft Britse cultuurcriticus Roman Krznaric in Empathie. Een revolutionair boek, is essentieel voor het maken van de empathische sprong naar de gedachten- en leefwereld van andere mensen. Om met een creatieve openingszin iemand aan te spreken, om te achterhalen wat iemand beweegt. Wat iemands verhaal is. Om je eigen masker af te zetten. Om goed te luisteren. Waarom moed? Moed heb je nodig om de obstakels in jezelf te overwinnen, om de dialoog met de ander aan te gaan. Is het geen rare vraag? Ben ik niet te nieuwsgierig? Stoor ik niet? We zijn niet gewoon om een vreemde aan te spreken om zijn verhaal.

Een zeer moedig gesprek was het gesprek dat Nelson Mandela aanging met de blanke onderdrukkers. Zijn inzicht dat empathie, niet geweren, het doeltreffende politieke instrument zou zijn om Zuid-Afrika na de apartheid op te bouwen, heeft voor historische veranderingen gezorgd. Moedig zijn ook de Palestijnse en Israëlische leden van de organisatie Parent Circle Families Forum die tegen de stroom van de dominerende vijandigheid tussen de beide volken op bijeenkomsten hun persoonlijke verhalen over pijn en verlies delen.

Deze moedige mensen tonen het belang van het vergroten van je wereld. Je maakt nu eenmaal andere keuzes, als de ander die eerst onzichtbaar was als mens, onderdeel van je wereld is. Maar hoe kom je tot moed? Raap je dat bij elkaar, als losse muntstukken die her en der verspreid door het huis liggen? Of is het iets dat als een afgezakte broek om je enkels opgehesen en aangesnoerd moet worden? Is het iets dat we met de jaren verliezen? Immers, kinderen schromen vaak niet het gesprek met een vreemde aan te gaan. Het aantrekkelijkst voor wie het weinig heeft, is moed als een vaardigheid die je aan kunt leren, iets waarin je je kunt sterken, zoals je in de sportschool met gewichten oefent om je spieren te versterken en je conditie te verbeteren.

Mandela raakte in 1944 betrokken bij de strijd van het ANC tegen de dominantie van de blanke minderheid. Pas decennia later was hij in staat hun mentaliteit te begrijpen en in dialoog te gaan met de Afrikaners. Het vergt veel vingeroefeningen voordat je Imagine op de piano kunt spelen. Je uit het niets verzoenen met je vijand is wellicht te veel gevraagd. Moed om de empathische sprong in het onbekende te kunnen maken kunnen we echter ook ontwikkelen. Een oefening in moed kan het initiëren van een gesprek zijn met een persoon in de trein, in de winkel of in het café. Of het lenen van een ‘levend boek’ bij de Mensenbieb.

Persbericht 20 april 2016

LEEN EENS EEN MENS!!!

Amsterdam, 20 april 2016

Op vrijdag 29 en zaterdag 30 april vindt in de Centrale Bibliotheek van Amsterdam het Levende Boeken Festival plaats. Bezoekers kunnen er mensen lenen in plaats van boeken. Een dakloze, een transgender, een vluchteling, iemand met hiv, een blinde, een jood, een moslim, een ex-prostituee en vele anderen lenen zich voor een gesprek. Aanleiding is het tienjarig bestaan van de Mensenbieb. De Mensenbieb bevordert het begrip tussen mensen door hen kennis te laten maken met anderen die buiten hun blikveld liggen en over wie ze misschien allerlei ideeën hebben.

Ter gelegenheid van het jubileum lenen ook ‘Bekende Kaften’ zich voor een gesprek: publicist Karin Spaink, oud-Kamerlid en regisseur John Leerdam, schrijfster Christine Otten, VN-jongerenvertegenwoordiger Sahar Afzal en Marc Nijholt, de straatkrantverkoper die met zijn Paus-interview de wereldpers haalde.

Bij de opening op vrijdag 29 april om 14 uur wordt het boek “Ontmoetingen” aangeboden aan Marc Nijholt en aan de directeur van de Openbare Bibliotheek Amsterdam Martin Berendse. In het boek staan gesprekken met ‘boeken’ uit de Mensenbieb-catalogus: een ex-gedetineerde, een joodse, een vluchteling, Kamerlid in een rolstoel, een homo in het onderwijs, een ongedocumenteerde, iemand met een psychische aandoening en met schrijfster Christine Otten. Daarnaast foto’s uit de geschiedenis van 10 jaar Mensenbieb met o.a. het bezoek van koningin Beatrix in 2005. Het voorwoord is geschreven door burgemeester Eberhard van der Laan.

Plaats: centrale openbare bibliotheek Amsterdam, Oosterdokskade 143, 1011 DL Amsterdam
Data: vrijdag 29 en zaterdag 30 april
Tijden: 14.00 – 19.00
Toegang is gratis
Informatie over de Mensenbieb en het festival: www.mensenbieb.nl

Noot voor de redactie, niet voor publicatie:
Voor meer informatie en voor het aanvragen van interviews kunt u contact opnemen met Hermen Jan Rijks: pers@mensenbieb.nl

EINDE PERSBERICHT

Radicaal luisteren

Radicaal luisteren

Column: Karin Straatman
“Maaaaammm!!” Op het strand zie ik een jongetje heel hard aan zijn moeders arm trekken en zijn moeder knielt even later naast hem neer en kijkt met hem mee naar de speelse golfen. Hij kijkt vrolijk terug naar zijn moeder als zij naar hem luistert en hij enthousiast vertelt wat hij ziet. Zij krijgt een grote glimlach van oor tot oor! Dit is een klein voorbeeld van actief luisteren, je inleven in de ander, interesse hebben, echte aandacht voor de ander. Dit kind wordt door zijn moeder gezien en erkent.

Gisteren had ik een gesprek met mijn buurvrouw, zij zit op dit moment niet lekker in haar vel, omdat zij schizofrenie heeft en daardoor heel vaak in gedachten is. Ik probeer mij in te leven in haar en soms lukt dit. Gisteren was ik ook met haar zoon, Rik, in gesprek en ik wilde goed naar hem luisteren en hem echte aandacht schenken.

Tegelijkertijd werd ik door de blik van mijn zus afgeleid. Zij praatte er doorheen en ik voelde irritatie omdat ik daardoor afgeleid werd. Daardoor werd Rik niet gehoord. Dat vond ik vervelend voor hem. De volgende keer ga ik maar even alleen met hem zitten, zodat ik hem alle aandacht kan geven in wat hem beweegt!

In het boek Empathie van Roman Krznaric legt hij uit hoe we in ten goede veranderen door in gesprek te gaan met onze medemensen, of ons in hen te verplaatsen en wat er nodig is om actief te luisteren.

Wil je ook in gesprek met mensen die je normaal niet snel spreekt?

29/30 april 2016 is er het Mensenbieb festival in de Oba te Amsterdam. Je bent van harte welkom!

Kijk op de www.demensenbieb.nl

Blijf op de hoogte

Blijf op de hoogte

Wil je graag weten waar en wanneer er weer een evenement met de Mensenbieb is? Blijf dan op de hoogte door je in te schrijven voor de nieuwsbrief en/of de Mensenbieb te volgen via Facebook of Twitter.

You have Successfully Subscribed!